Rozdział II - Obywatel w strukturze państwowej

2.1 Pojęcie obywatela

	"Od Starożytności do czasów współczesnych wolność była zawsze atrybutem pojęcia obywatela."  Słownik języka polskiego określa obywatela jako członka społeczeństwa danego państwa mającego określone uprawnienia i obowiązki zastrzeżone przez prawo i konstytucję. Posiadane prawa i obowiązki wynikają z przynależności do społeczności politycznej, czyli państwa. W tej definicji występują dwa aspekty - socjologiczny ( członkostwo w społeczeństwie, którego ramy zakreśla państwo ) oraz prawny ( uprawnienia i obowiązki ). 
"Obywatel to osoba fizyczna będąca podmiotem prawa, wyposażona w określone uprawnienia ( prawa ), wolności i obowiązki"  - w tej definicji widać wyraźnie aspekt prawny pojęcia obywatela. 
Natomiast psychologiczny aspekt ujawnia się poprzez uświadamianie sobie przez obywatela własnych praw i obowiązków. Warto dodać, że każdy obywatel reaguje na wszelkie naruszenia owych praw.
Pojęcie obywatela zawiera również komponent ekonomiczny. Przez dłuższy czas posiadanie nieruchomości oznaczało właśnie bycie obywatelem. W Polsce posiadanie nieruchomości decydowało o przynależności do szlachty - uważano bowiem, że kto posiada prawo własności może uważać się za osobę wolną. 

2.2 Prawa i obowiązki obywateli wobec państwa

	Państwo nie może istnieć bez określonego terytorium, na którym funkcjonuje władza centralna. Każdy mieszkaniec takiego terytorium podlega kompetencji władz państwowych. "Autorytet państwa" polega na tym, że może ono ustanawiać reguły i je egzekwować. Muszą być one przestrzegane przez wszystkich obywateli znajdujących się na danym terytorium ( chyba że władze zwolniły ich od takiego posłuszeństwa ). Ci, którzy nie przestrzegają prawa, narażają się na karę, zostaną więc zmuszeni do posłuszeństwa niezależnie od swojej woli. Państwo również rezerwuje dla siebie prawo przymusu - możliwość użycia broni dla ochrony państwa, pozbawienia wolności osób łamiących prawo itp. 
	Prawo ustanawiane i strzeżone przez państwo określa obowiązki i prawa obywateli. Jednym z najważniejszych  obowiązków jest płacenie podatków. Prawa mogą być:  osobiste      ( nietykalność ciała i własności oraz wolność przekonań i wyznania ), polityczne ( wpływ na skład i działalność organów państwowych, poprzez udział w wyborach przedstawicieli do różnych instytucji państwa ) oraz społeczne ( zapewnienie przez państwo pewnych podstawowych dóbr, których nie można uzyskać indywidualnie albo które są niedostępne dla konkretnych osób ). Połączenie owych obowiązków i praw czyni z nas obywatelami państwa. Fakt, że z obywatelstwem łączą się prawa i obowiązki, sprawia, iż czujemy się zarazem chronieni i zniewoleni. Tylko państwo ma władzę odgraniczania dozwolonych form zachowania od niedozwolonych a ochrona prawa przez państwo jest jedynym sposobem na trwałe zabezpieczenie tej granicy. Jednak "jedni mogą uważać, że ich wolność się zwiększyła za sprawą posunięć państwa, które dla innych będą równoznaczne ze wzrostem zniewolenia: ta sama decyzja jednym poszerza zakres dostępnych możliwości, podczas gdy innym go zawęża" . Dlatego też każdy będzie pragnął możliwie jak najwięcej tego, co wolność zwiększa, a jak najmniej tego, co ją uszczupla. Stąd też ludzie, którzy są podporządkowani władzy państwa, domagają się większego wpływu na jego poczynania, na uchwalanie i wdrażanie ustaw oraz respektowania ich praw obywatelskich. Reasumując fakt bycia obywatelem związany jest nie tylko z posiadaniem praw i obowiązków, ale również z możliwością wpływania na politykę państwa - uczestniczenie w definiowaniu i realizowaniu ładu prawnego, który państwo ma chronić. Jednak aby takie uczestnictwo było możliwe, jednostkom musi przysługiwać pewna autonomia względem poczynań państwa. A mianowicie musi istnieć pewna granica, poza którą państwo nie może już ingerować w  postanowienia swych obywateli. Wolności obywatelskie wymagają, aby państwo było ograniczane w swej możliwości nakładania ograniczeń. Do jego obowiązków należy takie działanie, które umożliwi efektywną i dostępną kontrolę oraz oddziaływanie.
	Z punktu widzenia państwa obywatele są przede wszystkim obiektem sterowania. Ich zachowania powinny być jak najdokładniej wyznaczane przez reguły praw i obowiązków , w przeciwnym bowiem wypadku sami będą decydować o swoich poczynaniach. 

2.3	Wzór obywatela w koncepcji M. Ossowskiej i C. Offe

Maria Ossowska proponuje wzór osobowy obywatela o charakterze uniwersalnym. W owej koncepcji kluczowym pojęciem jest uspołecznienie, ponieważ istotą demokracji jest udział jak największej liczby obywateli w życiu społecznym. Autorka uważa, że zainteresowanie kwestiami społecznymi powinno już być zaszczepione w procesie socjalizacji, przezwyciężanie egocentryzmu, ofiarność i umiejętność współdziałania, która jest elementem niezbędnym w pracy zespołowej. W sytuacjach konfliktowych powinna obowiązywać zasada fair - play a przeciwnik polityczny nie może być traktowany w kategorii wroga. M. Ossowska w katalogu cech, którymi powinien się charakteryzować obywatel, oprócz uspołecznienia wymienia również "(-) aspiracje perfekcjonistyczne, otwartość, tolerancję, odwagę cywilną i odpowiedzialność za słowo" .  Dlatego też można stwierdzić, iż relacja państwo - obywatel nie jest relacją o cechach szczególnych.
Natomiast idealny obywatel w koncepcji C. Offe powinien charakteryzować się trzema zasadniczymi cechami. Po pierwsze otwartością związaną z racjonalnością, odpornością na przesądy oraz orientacją na fakty. "Druga cecha to orientacja na przyszłość, widzenie zjawisk społecznych w perspektywie czasowej, jako zaprzeczenie tymczasowości i krótkowzroczności."  Kolejną i ostatnią cechą jest odpowiedzialność wobec innych oraz widzenie konsekwencji działań. Model obywatela przedstawiony przez C. Offe wymaga od obywateli odpowiedniego poziomu intelektualnego oraz poziomu wykształcenia. Obywatel powinien posiadać wysoką świadomość w sprawach publicznych.