Rozdział III -  Aspekty relacji państwo - obywatel

3.1 Rola konstytucji

	Relacja państwo - obywatel ma charakter wieloaspektowy. Na tę relacje we współczesnych państwach wpłynęła historia i gospodarka a zwłaszcza prawo i kultura. Ma ona również charakter dynamiczny ponieważ każdy z jej elementów ma własną dynamikę, co wiąże się zarówno z procesem stawania się obywatelem jak i z ewolucją funkcji państwa. 
	Konstytucja tworzy kulturowe ramy dla funkcjonowania państwa i obywateli, których dzielą odmienne poglądy polityczne, moralne bądź religijne. Konstytucja jest widziana jako dokument, który zapewnia obywatelom ochronę godności, wolności i prawa. W oczach obywateli konstytucja jest symbolem państwa. Według J. Ciemniewskiego "podległość konstytucji a nie upersonifikowanej władzy pozwala człowiekowi czuć się obywatelem, a nie poddanym" .  Każda konstytucja posiada trzy warstwy: aksjologiczną ( zawiera wartości jednoczące obywateli ), systemowo - państwową ( określa ustrój państwa i kompetencje najwyższych organów w państwie ) oraz symboliczną ( hymn, flaga, godło, stolica ). Sami obywatele mogą wpływać na konstytucję poprzez odwoływanie się w życiu codziennym do postanowień konstytucji. Instytucjonalne gwarancje, które zabezpieczają postanowienia konstytucji to przede wszystkim sąd konstytucyjny i instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich. W Polsce Trybunał Konstytucyjny stanowi gwarancję, że konstytucja jest dokumentem szczególnie uroczystym oraz aktem prawnym, mającym duże znaczenie dla obywateli. Natomiast Rzecznik Praw Obywatelskich zajmuje się ochroną obywateli przed naruszeniem ich praw i wolności przez organy władzy wykonawczej. Spełnia również  wielką rolę edukacyjną wobec społeczeństwa i politycznych elit. 
	Jeżeli porówna się  państwo demokratyczne z państwem realnego socjalizmu to uwidoczni się odmienna rola konstytucji. W realnym socjalizmie prawo było traktowane jako instrument sterowania procesami społecznymi ( poprzez pozbawienie prawa jego funkcji kulturowych na rzecz funkcji politycznych ). Państwo kształtowało odgórnie życie obywateli i przekształcało społeczeństwo według odgórnie wybranego celu. Konstytucja była manifestem o charakterze propagandowym, który nie odpowiadał rzeczywistemu statusowi obywatela w państwie. Była również dokumentem o charakterze fasadowym ponieważ nie istniała możliwość egzekwowania deklarowanych przez konstytucję praw, a żądania wolności słowa były traktowane jako działania kontrrewolucyjne. W przypadku systemu demokratycznego prawo określa granice władzy publicznej oraz relacje między obywatelem a władzą, a także wobec innych obywateli. "Prawo pośredniczy w ochronie obywateli i w komunikowaniu się zarówno z władzami jak i między różnymi instytucjami."  A zatem sprawowanie władzy i jej ograniczenia reguluje prawo. 

3.2 Zasada subsydiarności

	Istotną kwestią w relacji państwo - obywatel jest wskazanie zakresu przestrzeni, jaki powinien być zakres władzy a jaki obywateli. Zasada subsydiarności ( pomocniczości ) może być uważana za regułę organizującą relacje pomiędzy państwem a obywatelami, w której wyraża się podmiotowość obywateli. "Zasada ta odpowiada na pytanie "po co jest władza i jakim celom winna służyć"." Posiada ona dwa aspekty: negatywny, polegający na tym, że państwo nie powinno przeszkadzać w podejmowaniu działań przez obywateli oraz pozytywny, mówiąc o tym, że władza powinna stymulować, podtrzymywać oraz uzupełniać, wysiłki tych ludzi, którzy nie są samowystarczalni. Państwo powinno nie być państwem opiekuńczym , tylko państwem pomocniczym.  Według przedstawianej zasady, wzrost autonomii obywatelskiej jest zdecydowanie czymś dobrym i pożądanym, bo pomocniczość to właśnie przekazywanie władzy coraz większej liczbie jednostek i grup należących do społeczeństwa obywatelskiego, które działają autonomicznie. 
	Zasada subsydiarności stanowi jednak tylko punkt odniesienia. Jest ona raczej ideą polityczną niż zasadą prawną. Wymaga ciągłego dostosowywania do zachodzących przemian dlatego też ma charakter dynamiczny. Jest nie tylko regułą organizującą relacje państwo - obywatel i relacje władze federalne - władze lokalne, ale również działalność struktur ponadnarodowych, np. Unii Europejskiej.